تعریف:
واژه «عصیان» به طور سنتی به معنای شورش علیه قدرت ها و نظم های اجتماعی بوده است، اما معنای آن در عصر معاصر پیچیده تر شده و بیشتر ناظر به تغییرات فرهنگی است.
عصیان امروز صرفاً به اعتراض های خیابانی و شورش های خشونت آمیز محدود نمی شود، بلکه به شکل های مختلفی در زندگی روزمره افراد بروز پیدا می کند.
این عصیان نه تنها به نتیجه گیری های فوری و تغییرات سیاسی نمی انجامد، بلکه گاه به یک نوع تغییر بنیادین در ساختارهای اجتماعی و فرهنگی منجر می شود(سلگی زهرا ۱۴۰۳).
در سال های اخیر، عصیان هایی در سراسر جهان دیده ایم که بیشتر از هر زمان دیگری در فضای دیجیتال و شبکه های اجتماعی ظاهر شده اند.
این شبکه ها، از جمله اینستاگرام، توییتر و تیک تاک، به مردم این فرصت را داده اند که اعتراضات خود را در مقیاسی جهانی مطرح کنند.
مردم امروز می توانند بدون حضور فیزیکی در خیابان ها، صدای خود را به گوش جهانیان برسانند.
این تحول نه تنها در جوامع پیشرفته، بلکه در کشورهایی که به طور سنتی نظارت شدیدی بر آزادی های مدنی دارند نیز مشاهده می شود.
به عنوان مثال، اعتراضات اخیر در ایران نه تنها در خیابان ها بلکه در فضای مجازی نیز به شدت گسترش یافت و نارضایتی ها و خواسته های مردم در سطوح جهانی منتشر شد(همان).
در تعریف دیگر می توان گفت؛ «عصیان فرهنگی» یا سرپیچی و شورش توده وار بیشترینه شهروندان در عرصه ارزش های بنیادین و در هم شکستن هجارهای حاکم، به حالت و شرایطی اطلاق می شود که در آن بندگی، تقلید محض و تسلیم پایان داده شده و نفوذ و رسوخ فرهنگ رسمی به حداقل خود رسیده است و مردم از اصلاح پذیری سیاست ها و راهبردهای فرهنگی کاملا نا امید شده اند.
آنگاه به مرور در تقابل با چنین شرایطی جامعه مدنی ارزش ها، هنجارها و نماد های دیگری را به منصه ظهور گذاشته و رفتار هایی با معیارهای دیگر را از خود بروز می دهد.
ابعاد این عصیان معمولا به حوزه های سیاسی و نهاد قدرت تسری پیدا می کند.
برخی نیز رخداد عصیان فرهنگی را معادل رنسانس دینی و نیز آن را مقدمه لازم برای تحول سیاسی می پندارند. مهم آن که ریشه عصیان فرهنگی در جامعه ایرانی، به ناتوانی و ضعف مفرط پیوند فرهنگ با تمدن و توسعه بر می گردد. موضوعی که سبب ساز ناکامی ملی است.
در ادامه به علل و ریشه های پیدایش عصیان فرهنگی، نمادها و نمودهای آن، تدابیر دولت ها یا فرهنگ رسمی می پردازیم و در نهایت پیشنهاداتی ارائه می گردد:
الف- علل و ریشه های پیدایش عصیان فرهنگی انقلاب و جامعه ایرانی در تله های امنیت، وفاداری، خشونت و محدود نگری هویتی گرفتار آمده است.
در نتیجه با تاسف ناکامی انقلاب را در تحقق اهداف شانزده گانه اصل سوم قانون اساسی و در نهایت ناکامی در جلب رضایت مردم را شاهد هستیم؛
تغییر ارزش های بنیادین پشتیبان انقلاب، عبور از ارزش های معطوف به جمهوری اسلامی و انتقال به ارزش های معطوفبه حکومت اسلامی می باشیم.
موضوعی که در نهایت به حفظ فاصله معنا دار مردم و اسلام سنتی و روشنفکران، از اسلام بنیادگرا، رادیکال، امت گرا و جهادیِ ترویج شده از سوی دستگاه های تبلیغات رسمی منجر شده است؛
عدم پیوند و ارتباط معنا دار و هم افزا بین سه مفهوم «فرهنگ» با «منافع ملی» و «توسعه ملی»؛
قطبی شدن فرهنگ، فرهنگی با تعامل آزاد و مردم پایه و فرهنگی با ویژگی هایی مانند: تصلب، خاص گرایی و در انحصار دولت؛
تقابل آموزه های فرهنگی رسمی با هویت ایرانی، منافع ملی و اقناع استدلالی مخاطبان؛ موضوعی که برای هر ایرانی مهم است؛
فاصله اسلام سیاسی رادیکال و ضد غرب با آموزه های اسلام اصیل و رحمانی و نیز با اسلام سنتی.
ب – مواردی از نمادها و نمودهای عصیان فرهنگی در ایران عبارتند از:
مسموع نبودن و قابل اعتماد نبودن اخبار و تحلیل های رسانه های ملی در اختیار حاکمیت و جابجای مرجعیت آن با رسانه های برون مرزی؛
گسترش ارزش های جهانی و غربی از طریق سبک زندگی و فضای مجازی و دامن زدن به مطالبه شرایط بهتر در حوزه های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی؛
پدیده تغییر تدریجی جایگاه دین در جامعه از عرصه اجتماعی به عرصه خصوصی و شخصی؛
وجود فاصله معنا دار بین فرهنگ مردم و چیزی به نام فرهنگ مسلط (به گونه ای که گفتگو و مفاهمه را دشوار کرده است.)
نمونه آن را در موارد ذیل می توان مشاهده نمود:
استقبال از موسیقی ها و فیلم ها موجه و ناموجه زیر زمینی مانند: رواج انواع پاپ های نامناسب به جای موسیقی های فاخر و ایجاد صف های بزرگ و هزینه های زیاد برای شرکت در کنسرت تتلو و سایر خوانندگان ایرانی برون مرزی؛
رواج ارزش های بدلی و ناهمساز با ارزش های رایج هویتی، پرداختن افراطی به آرایش و زیبایی، پرداختن به حیوانات خانگی، توجه به تفریحات خاص و نوشیدنی های پر خطر، سیگار و انواع بزهکاری ها؛
اوج گرفتن امواج مهاجرتی در بین نخبگان فکری، مالی و مهارتی و نیز افزایش قابل ملاحظه میل به مهاجرت؛ اقبال نسبتا عمومی و گسترده از آزادی پوشش در برابر حجاب اجباری و شکل گیری اعتراضات نسبتا گسترده خیابانی و اعتراضات مدنی نسبت به بی مسئولیتی سیستم در برابر قتل مهسا امینی و شاید ده ها نفر مانند آن؛
انصراف گسترده انبوه جوانان و غیر جوانان از شریعت و اسلام فقاهتی و ارزش های معطوف به حکمرانی اسلامی به دیگر راه ها یا بیراهه ها؛
تحول شگفتی ساز در نام گذاری فرزندان پسر و دختر از نام گذاری های دینی و مذهبی به نام گذاری های ایرانی کهن، نام های غربی و … ؛
غلبه گفتمان سکولاریزم و دموکراسی خواهی، بر اسلام سیاسی و حتی بر روشنفکری دینی؛
ج – تدابیر دولت در برابر پدیده عصیان فرهنگی تشدید درگیری نظام سیاسی – فرهنگی مسلط، با اهالی فرهنگ، روشنفکران و با نظام ارزشی فرهنگ عامه؛
طراحی رخداد انقلاب فرهنگی مستمر اول و دوم و …، به جای پذیرش سخن و نقد دیگران برای اصلاح دیدگاه ها و اصلاح روندها؛
اصرار بر تداوم قدرتمند تر سه پروژه خالص سازی دولت، مجلس و قوه قضائیه، تلاش برای همراه سازی مردم با افکار و اراده آنان و مهندسی فرهنگ.
د – نگرشی بر کارکرد عرف ستیزی نامقبول و نامعقول فرهنگ مستبد و مسلط آنچه در حال حاضر نماد دینی بودن شناخته می شود، ربط کمتری با دین دارند؛ ولی به عنوان سیاست دینی جریان پیدا کرده اند.
در حالی که به جز چند مورد محدود و قابل قبول برای مردم مابقی نسبتی با دین ندارند.
این در حالی است که همین نسبت با عرف جاری جریان حکمرانی برقرار است.
از این رو و بنا بر همین دوگانه مردم ستیز، مخالفت روشنفکران و بخش بزرگی از روحانیون غیر حکومتی و مردم با این سیاست ها پیام روشنی در این زمینه دارد.
برخی از نمادها و گزاره های دلالت گر عبارتند از:
در سیاست داخلی:
بهم خوردن تعادل هویت ایرانی که شامل ایرانیت، اسلامیت و مدنیت می باشد؛
برگزاری انتخابات با انواع نظارت های استصوابی؛
تاکید بر اسلامی سازی اقتصاد، علم و فرهنگ؛
ممنوعیت انگار ذاتی حضور واقعی احزاب در عرصه های سیاست و اجتماع؛
تقویت بنیادگرایی و تحجر با اتکاء به خاص گرایی فرهنگی و مذهبی؛
رقابت توام با مبارزه بین اسلامیت و جمهوریت و به تبع آن پیدایش مقامات منصوب در برابر مقامات انتخابی در کشور و تقابل کانون های متصل به این دو؛
دو قطبی شدن مستمر حاکمیت و مدیریت ارشد و چند قطبی شدن جامعه ایرانی؛
سکانداری بخشی از نظامیان (سپاه) در سیاست های داخلی و خارجی؛
اضافه کردن کارکرد های سیاسی و نظامی برای مساجد و روحانیون مرتبط با آن؛
حاکمیت روحانیون و تعریف رهبری های غیر قابل نقد و غیر پاسخگو در هر حوزه کارکردی؛
ایجاد فشار برای اجرای حجاب اجباری؛
مشکل داشتن با حقوق و حضور اجتماعی زنان (شامل: ممنوعیت زنان از حضور در ورزشگاه ها، ممنوعیت اختلاط پسر و دختر، در مدارس و بعضا دانشگاه ها، تبعیض زن و مرد در شهادت ارث و طلاق، ممنوعیت زنان در کسب مقامات ارشد)؛
دشمنی و مبارزه با فرق به اصطلاح ضاله مانند: دگر اندیشان، عرفان های کاذب، بهائیت، صوفیه و … ؛
پاسداشت پر شور مراسم های مذهبی و آبادانی زیارتگاه ها؛
پیدایش طبقه مداحان در کنار یا در مواردی رو در روی روحانیون؛
اقامه نماز های جمعه توسط امامان جمعه منصوب و معمولا پر قدرت؛
سخت گیری های موسمی در مورد موسیقی، کنسرت ها، سینما و … ؛
گسترش بزهکاری و انواع بزه ها و در مقابل جرم انگاری های گسترده، در نتیجه افزایش حجم پرونده های قضایی و زندانیان و اعدام ها؛
در سیاست خارجی:
تلاش برای صدور انقلاب و استقرار گفتمان عدالت در سطح بین المللی؛
کمک به کشورهای و نهضت های اسلامی و آزادیبخش؛ انتخاب استراتژی مبارزه ترجیحا نظامی و جسورانه با دشمن بدون نظر داشت قدرت او؛
القاء دشمنی ذاتی انقلاب با امریکا و اسرائیل و ارتجاع عرب؛
انزوای بین المللی و تحریم ها و پرداخت هزینه های اقتصادی سنگین بابت آن ها؛
مخدوش شدن نظام ارزشی و ابهام در مورد نظام هنجارها بهم ریختگی و ابهام در کارکردهای نظام آموزشی فرسایش فرهنگ جامعه و رشد ضد فرهنگ در عرصه فرهنگ پیدایش ابهام در تحولات اجتماعی – سیاسی پرهیز از مذاکره و گفتگو با دشمن و استقبال از راه حل های برد – برد (حتی پرهیز از رویارویی در میدان های ورزشی با دشمن) و واگذاری عرصه منازعات به دست نظامیان؛
افزایش خظر مخدوش شدن هویت یکپارچه ملی و پیدایش واگرایی های سیاسی متعاقب آنکاهش اعتماد اجتماعی و تخریب رابطه دولت – ملت؛
اتخاذ تصمیمات نادرست و ناکامی مطلق در اجرای پروژه های، بزرگ سیاسی مانند: اشغال سفارت امریکا، انرژی هسته ای جنگ با عراق، شرکت در منازعات و جنگ های منطقه ای در افغانستان، سوریه و اسرائیل و … ؛
پیدایش گرایش های قدرتمند گریز از دین و مذهب و …؛
بروز ابر چالش های ملی در برابر توسعه کشور؛
شکل گیری پدیده همزمان انفعال هویتی و مهاجرت گسترده دست ها، مغزها و سرمایه ها از کشور؛
تصمیمات مهمی که رهبری و مدیران ارشد و مردم باید اتخاذ کنند(در مشی آشتی جویانه):
استقلال نهادهای فرهنگی مردمی، یا به عبارتی مردمی سازی عرصه فرهنگ و ادب با دخالت حداقلی دولت؛
حاکمیت افق های روشن و پارادایم امید و توسعه بر اقتصاد و سیاست؛
آشتی با مردم و پایان دادن به قهر و ستیز، از جمله پایان دادن به نقش شبه نظامیان در عرصه عرصه فرهنگ و عقاید و مساجد و …؛
رسیدگی عاجل به وضعیت آموزش و پرورش کشور3.
رخدادهای مهمی که الزاما به وقوع می پیوندد: (در مسیر تغییرات اجتماعی)
1- بازتعریف جایگاه اجتماعی دین
2- گرفتار آمدن در ناکامی و کاهش ضریب نفوذ فرهنگ مسلط و رسمی کشور به عنوان سند بالا دستی آموزش و پرورش؛
3- عدم تناسب بین انسان تراز انقلاب و سند تحول، با افراد تربیت شده در مدارس؛
4- ما با آموزش و پرورش فقیر، بی انگیزه و نامقبول روبرو هستیم دقیقا به امامزاده ای می ماند که هیچ شفایی نمی دهد و این زنگ خطر آینده است که به صدا در آمده.
بازسازی نوع حکمرانی و نظام اجتماعی و انجام اصلاحات گسترده و همزمان سپردن کار به کاردان؛
حذف انواع رانت اقتصادی از حوزه های کلان و خرد مدیریتی و مدیریت های کشور؛
برقراری آشتی با دنیا و پذیرش نقش مسوولانه بین المللی بر اساس وجوه ممتازه سیاسی، فرهنگی و اقتصادی بازگشت نظامیان به پادگان ها و پذیرش سیاست ها و مدیریت غیر نظامیان؛
برقراری آشتی با دنیا و پذیرش نقش مسوولانه بین المللی بر اساس وجوه ممتازه سیاسی، فرهنگی و اقتصادی.