اولین مطالعه در این باره، تقدیم می شود. امید است با پیشنهاد خبرگان و صاحب نظران؛ ابعاد حقیقی تر و بیشتری مورد مداقه و توجه قرار گرفته و به تکمیل شدن نوشتار بیانجامد.
«فرهنگ»، یک مفهوم گسترده است که شامل ارزشهای اجتماعی و هنجارهای موجود در جوامع بشری و همچنین دانش، باورها، هنرها، قوانین، آداب و رسوم، تواناییها و عادتهای افراد گروه یا یا جامعه میشود .
آلفرد کلوبر و کلاید کلاکهون در کتاب خود به نام «فرهنگ: مروری انتقادی بر مفاهیم و تعاریف» با گردآوری ۱۶۴ تعریف از فرهنگ اظهار کردند که فرهنگ در اغلب موارد به سه برداشت عمده میانجامد :
برترین فضیلت در هنرهای زیبا و امور انسانی که همچنین به فرهنگ عالی شهرت دارد.
الگوی یکپارچه از دانش، عقاید و رفتار بشری که به گنجایش فکری و یادگیری اجتماعی نمادین بستگی دارد.
مجموعهای از گرایشها، ارزشها، اهداف و اعمال مشترک که یک نهاد، سازمان و گروه را مشخص و تعریف میکند.
«فرهنگ» موضوعی بین نسلی است و آن میراث هزاران سال تلاش فکرى، هنرى و صنعتى نسلهاى گذشته یک ملت است. تایلر در کتاب فرهنگ ابتدایى، فرهنگ را اینگونه تعریف مىکند: “فرهنگ مجموعه پیچیدهاى است که شامل معارف، معتقدات، هنرها، صنایع، فنون، اخلاق، قوانین، سنن و بالاخره تمام عادات و رفتار و ضوابطى است که فرد به عنوان عضو جامعه از جامعه خود فرا مىگیرد و در برابر آن جامعه، وظایف و تعهداتى را بر عهده دارد” (روحالامینى (1368): ص17 – 18).
در سطح کلان فرهنگ، مجموعه ارزش ها و هنجارهای جامعه که می تواند محلی – قومی، ملی و یا بین المللی باشد. این ارزش ها و هنجارها می تواند در راستای هنجارهای فردی باشد و یا مقابل آن قرار بگیرد. در صورت تقابل فرهنگ جامعه با فرهنگ خرد فردی و بر آورده نشدن نیاز های طبیعی فردی حتما با پدیده «چهره های با نقاب» یا «زیستن غیر اصیل» و تزویر روبرو هستیم. در این حالت مثل ایران معاصر ما ؛ فرهنگ کلان در تقابل با فرهنگ خرد است. به همین دلیل نیازهای طبیعی ما به رسمیت شناخته نمی شود! در این خصوص ما با شکاف فاحشی بین فرهنگ آرمانی و فرهنگ واقعی روبرو هستیم (محدثی حسن، 13989).
در سطح خرد و بینا شخصی فرهنگ، با سه دسته «باورها»، «احساسات» و «خواستهها» روبرو هستیم (ملکیان مصطفی 13989). برای اصلاح فرهنگ که به باور من، بزرگترین مشکل جامعه ایرانی است؛ انسانها باید درون خودشان را بکاوند و باورهای کاذب و احساسات، عواطف و هیجانات نابجا و خواستههای نامعقول را دور بریزند. در غیر این صورت، اگر بارها نظامها و حکومتهای سیاسی از بین بروند، باز هم همین فرهنگ با مشابه همین حاکمان در جامعه مستقر خواهند شد. برای اصلاح جامعه از این منظر و اصلاح فرهنگ، باید اصلاح باورها، احساسات، عواطف و هیجانات و خواستهها را داشته باشیم.
از میان همه تعریف هایی که تاکنون برای توسعه شده است، من تعریفی را که «رامش وار پراساد میسرا» (اقتصاد دان هندی) ارائه نموده است قابل توجه می دانم؛ زیرا به واقعیت ها نزدیکتر و در مسأله مورد بحث ما مؤثرتر است. وی میگوید: «توسعه به عنوان یک مفهوم متعالی، دستاورد بشری و پدیدهای چند بُعدی است و فی نفسه یک مسلک به حساب میآید. توسعه به دلیل این که دستاورد انسان محسوب میگردد، در محتوا و نمود دارای مختصات فرهنگی است و بر تحول ارگانیک دلالت دارد. هدف از توسعه ایجاد زندگی پرثمرهای است که توسط فرهنگ تعریف میشود. بنابراین توسعه دستیابی فزاینده انسان به ارزش های فرهنگی خود است…» (حسن پور سمانه 1394).
واژهشناسی فرهنگ در زبان پارسی:
فرهنگ فارسی معین(1386)، واژه «فرهنگ» را مرکب از دو واژه «فر» و «هنگ» به معنای ادب، تربیت، دانش، علم، معرفت و آداب و رسوم تعریف کردهاست (معین محمد، 1386). لغت نامه دهخدا «هنگ» را از ریشه «ثنگ» اوستایی به معنی کشیدن و فرهختن و فرهنگ ذکر میکند.
واژه فرهنگ در پهلوی ساسانی به صورت «فره هنگ» آمدهاست که از دو جزء «فره» به معنای پیش و فرا؛ و «هنگ» به معنای کشیدن و راندن، ساخته شدهاست. در نتیجه «فرهنگ» به معنای پیشکشیدن و فراکشیدن است. به همین سبب است که در فارسیزبانان فرهنگ را سبب پیشرفت میدانند. با مطالعه متنهای باستانی ایران، درمییابیم که واژه «فرهنگ» از دوره پارسی میانه است که وارد فرهنگ ایران میشود و پیش از آن کلمهای که به معنای فرهنگ باشد در این زبان وجود نداشت.
در این دوره در متنهای پهلوی ساسانی، متنهای سغدی، مانوی و حتی ختنی کلمه فرهنگ را میتوان بازشناخت.در متنهای پارسی میانه، همانند «خسرو و ریدگ»، «خویشکاری ریدگان» و «کارنامه اردشیر بابکان» کلمه فرهنگ به کار رفتهاست؛ همچنین در شاهنامه فردوسی، آثار سعدی و متنهای دور بعد نیز بارها به این واژه برمیخوریم. در آثار این دوران، فرهنگ علاوهبر دانش، شامل هنرهایی چون نقاشی و موسیقی یا سوارکاری و تیراندازی هم میشد. در گذشته اعتقاد فارسیزبانان بر این بود که بدون فرهنگ آدمی نمیتواند قدمی مثبت در زندگی بردارد. از همین روست که فردوسی فرهنگ را برتر از گوهر و نژاد میداند (بهمردی اردشیر ، آذر 1390؛ دانشنامه آزاد، ذیل واژه فرهنگ). از همین روی شاهنامه حکیم ابولقاسم فردوسی بیان می دارد:
چنین داد پاسخ بدو رهنمون
که «فرهنگ» باشد ز گوهر فزون
که فرهنگ آرایش جان بود
ز گوهر سخن گفتن آسان بود
به فرهنگ باشد روان تندرست
در دانش از گنج نامی تر است
همان نزد دانا گرامی تر است
سخن ماند از ما همی یادگار
تو با گنج دانش برابر مدار