قسمت اول – «بیسواد» و «کمسواد/ زیر دیپلم»
بر اساس اظهارات رئیس سازمان نهضت سوادآموزی در آذر ۱۴۰۳، حدود ۱۸ میلیون نفر در کشور «بیسواد و کمسواد» اعلام شدهاند که حدود ۷.۵ میلیون نفر بیسواد مطلق و در نتیجه حدود ۱۰.۵ میلیون نفر کمسواد محسوب میشوند. در این تعریف، «کمسواد» به افرادی اطلاق شده که تحصیلاتشان زیر دیپلم است.
این آمار با تحقیقاتی که بنده نیز به انجام رسانده ام سازگاری دارد. گروه تعداد تقریبی بیسواد مطلق۷.۵ میلیون نفرکمسواد/زیر دیپلم۱۰.۵ میلیون نفرمجموع بیسواد + زیر دیپلم حدود ۱۸ میلیون نفر. البته «زیر دیپلم» با «کمسواد» دقیقاً مترادف نیست و آمارها بر اساس سن و تعریف سواد متفاوتاند.
برای مقایسه، آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران در سال ۱۳۹۵ نیز نشان میداد که حدود ۸.۸ میلیون نفر در گروه سنی ۱۰ تا ۴۹ سال بیسواد بودهاند.
در این باره اگر «سرمایه آموزشی و یادگیری جمعیت» را بهعنوان یک مفهوم سیاستگذاری در نظر بگیریم، پیشنهاد میکنم آن را بسیار فراتر از نرخ باسوادی یا تعداد دیپلمهها تعریف کنیم.
تعریف : سرمایه آموزشی و یادگیری جمعیت عبارت است از: مجموعه دانش، سواد، مدارک تحصیلی، مهارتهای حرفهای، توانایی یادگیری، سوادهای نوین و ظرفیت یادگیری مستمر افراد یک جامعه که امکان مشارکت مؤثر آنان در زندگی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و مدنی را فراهم میکند. بنابراین ممکن است دو کشور نرخ باسوادی مشابهی داشته باشند ولی سرمایه آموزشی کاملاً متفاوتی داشته باشند.
سرمایه آموزشی ایران را باید در 8 لایه سنجید:
1 سواد پایه: چند نقر خواندن و نوشتن میدانند؟
۲ تحصیلات عمومی: چند نفر ابتدایی، متوسطه اول و دوم را کامل کردهاند؟
3 دیپلم: حداقل چند نفر متوسطه دوم را به پایان رسانده اند؟
۴ تحصیلات عالی: چند نفر آموزش دانشگاهی یا معادل آن دارند؟
۵ مهارت حرفهای: چند نفر واقعاً مهارت قابل استفاده در بازار کار دارند؟
۶ سوادهای نوین: سواد دیجیتال، رسانهای، مالی، علمی و اطلاعاتی چقدر است؟
۷ توان یادگیری: فرد چقدر قادر است دانش و مهارت جدید کسب کند؟
۸ یادگیری مادامالعمر: چند نفر پس از پایان مدرسه و دانشگاه همچنان یاد میگیرند؟
در ایران، برای ارائه یک عدد واحد و بهروز از «سرمایه آموزشی» هنوز باید چند منبع را کنار هم گذاشت؛ زیرا سرشماری عمومی ۱۳۹۵ آخرین سرشماری کامل منتشرشدهای است که دادههای جمعیتی و آموزشی گستردهای در این قالب فراهم میکند.
از سوی دیگر، دادههای رسمی قدیمیتر نشان میدهند که نرخ باسوادی بهشدت در نسلهای جدید افزایش یافته است. برای نمونه، در سرشماری ۱۳۹۰ نرخ باسوادی جمعیت ۶ ساله و بیشتر ۸۴.۷٪ بود، در حالی که نرخ باسوادی گروه ۱۵ تا ۲۴ ساله به ۹۶.۳٪ رسیده بود.
مشکل اصلی ایران دیگر صرفاً «بیسوادی» نیست؛ مسئله اصلی، سطح و کیفیت سرمایه آموزشی پس از سواد پایه است.
پس برای سیاستگذاری باید حداقل این تفکیک را داشته باشیم:
بیسواد → سواد پایه → ابتدایی → متوسطه اول → متوسطه دوم → دیپلم → آموزش عالی
مسئله اصلی ایران: «مدرک» در برابر «یادگیری» اینجا به نظر می رسد یکی از مهمترین مسائل آموزش ایران آشکار میشود. ممکن است فرد: دیپلم داشته باشد، اما مهارت کافی نداشته باشد. یا: مدرک دانشگاهی داشته باشد، اما در توان حل مسئله و یادگیری مستمر ضعیف باشد.
بنابراین:
ثانیا، سرمایه آموزشی معادل تحصیلات + دانش + مهارت + توان یادگیری می باشد.
این دقیقاً همان جایی است که مفهوم «جامعه یادگیرنده» از «جامعه باسواد» جلوتر میرود.
پیشنهاد یک «شاخص سرمایه آموزشی ایران»
شاخص ترکیبی (فرضی)- ILCI
شاخص سرمایه آموزشی و یادگیری ایران (Iran Learning & Educational Capital Index)
مثلاً: مؤلفه وزن پیشنهادی سواد پایه۱۰ ٪ تکمیل متوسطه۱۵٪ دیپلم ۱۵٪آموزش عالی۱۵٪مهارت حرفهای۱۵٪سواد دیجیتال و اطلاعاتی۱۰٪مشارکت در آموزش بزرگسالان۵٪یادگیری مادامالعمر۱۰٪جمع۱۰۰٪
مهمترین نقطه ضعف سرمایه آموزشی ایران
مرحله اول: سوادآموزی، ایران در چند دهه گذشته پیشرفت بسیار بزرگی داشته است.
مرحله دوم: گسترش آموزش متوسطه، دسترسی به مدرسه و متوسطه بسیار گستردهتر شده است.
مرحله سوم: دانشگاهیشدن، در چند دهه اخیر آموزش عالی بهشدت توسعه یافته است.
مرحله چهارم: یادگیری مادامالعمر، اینجا هنوز با یک نظام کامل و نهادینهشده فاصله قابل توجهی داریم.
یعنی ساختار ایران تا حد زیادی برای این سؤال طراحی شده است: چگونه فرد را تا گرفتن مدرک آموزش دهیم؟ اما نظام آموزشی آینده باید برای این سؤال طراحی شود: چگونه فرد را قادر کنیم تا آخر عمر یاد بگیرند.