بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
به نام خداوند رحمتگر مهربان
۱ – لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ
سوگند به روز قیامت
به روز قیامت قسم میخورم
۲- وَلَا أَقْسِمُ بِالنَّفْسِ التَّوَّامَةِ
و سوگند به نفس لوامه و وجدان بیدار و ملامتگر
و به نفس ملامت گر قسم میخورم که رستاخیز حق است در تناسب دو سوگند آن که وجدان محکمه درونی انسان و قیامت محکمه بیرونی و نهایی انسان است. و اصولا «محکمه وجدان یکی از نشانه ها و دلائل وجود محکمه قیامت است از این رو به تناسب کار نیک روح آدمی مملو از شادی و نشاط میشود و
از این طریق به پاداش میرسد. در مقابل به هنگام انجام کار زشت یا ارتکاب جنایت روح او به سختی در فشار قرار گرفته و مجازات و شکنجه میشود از این رو در دنیای در وجود انسان دادگاهی به نام نفس لوامه وجود دارد
در عالم هستی نیز دادگاهی به نام قیامت قرار دارد از این رو نه تنها شناخت فطری یا همان شناخت انسان شناخت خداست که شناخت انسان شناخت هستی است.
۳- أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ
آیا انسان میپندارد که هرگز استخوانهای او را جمع نخواهیم کرد.
آیه در خصوص باورمندی منحرف و معوج برخی با استفهام انکاری می گوید: آیا انسان می پندارد که هرگز استخوانهای او را جمع نخواهیم کرد؟ و یک استخوان پوسیده در دست می گیرد و او را از هم میپاشاند و میگوید؛ کیست که بتواند این استخوان خاک شده را زنده کند: من يحي العظام و هي رميم (یس (۷۸).
۴ – بَلَى قَادِرِينَ عَلَى أَنْ نُسَوِّى بَنَانَهُ
آری قادریم که حتی خطوط سر انگشتان او را موزون و مرتب کنیم
آری ما استخوانهای او را جمع میکنیم ما حتی قادریم که سرانگشتان او را هم منظم درست گردانیم.
۵ – بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ
بلکه انسان میخواهد آنچه از عمرش در پیش است همه را به فجور و هوای نفس بگذراند.
انسان با استعداد شهوت و غضب با به کنار نهادن مقیدات ،عقلی ،اخلاقی استدلالی و عدالت و منافع بلند مدت خود میخواهد به فسق و فجور بپردازد بلکه اراده اکثری مردم بر انجام فسق و فجور است. از این رو نفس خود را مقدم میدارد و به نادیده گرفتن وجدان و قیامت می پردازد.
۶- يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ
از این رو میپرسد قیامت کی خواهد بود.
او برای انکار و القاء شک مکرر میپرسد؛ اصلا چه زمانی روز قیامت و حساب خواهد آمد؟ او با نوعی مغالطه نامعلوم بودن زمان وقوع قیامت را دلیل انکار کلی آن می پندارد
۷- فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ
بگو در آن هنگام که چشم ها از شدت وحشت به گردش در آید.
از این آیه به جای تعیین زمان به توصیف اشراط الساعه میپردازد و برخی از نشانه های رخداد قیامت کبری میپردازد آن هنگامه روز قیامت است که چشم ها خیره گردد؛
۸- وَخَسَفَ الْقَمَرُ
و ماه بی نور گردد.
و ماه تیره شود؛
۹- وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ
و خورشید و ماه یک جا جمع شوند.
و خورشید و ماه مجتمع شوند نتیجه آن که با یک تحول عظیم جهان پایان می یابد.
سپس با تحول عظیم دیگری با نفخه صور دوم که نفخه حیات و رستاخیز است، سامانی جدید از حیات به روی انسان گشوده میشود در این هنگامه انسانها آغازی دیگر خواهند داشت؛ در آنجا و در آن روز برخی میگویند راه فرار کجاست
١٠ – يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ
آن روز انسان میگوید راه فرار کجاست
آن روز عظیم قیامت است که انسان از سر هراس و بی پناهی میگوید: ای وای از سختی عذاب آیا مفر و پناهی خواهد بود؟ در پاسخ به این واقعیت امام علی (ع) در دعای کمیل در خطاب به پروردگار خود بیان میدارد ولا يمكن الفرار من حكومتك
۱۱ – كَلَّا لَا وَزَرَ
هرگز چنین نیست راه فرار و پناهگاهی وجود ندارد.
هرگز گریزگاهی نیست و پناهگاهی به دور از قدرت و علم خدا وجود ندارد. هر چند بنا بر متن برخی آیات انسانها از یکدیگر فرار میکنند یوم يفر المرء من أخيه و أمه وأبيه و صاحبته و بَنِيهِ لِكُلِّ امرئٍ مِنهُم يَومَئِذٍ شَأن يُغنِيهِ (عبس ۳۴ الی ۳۷)، اما این فرار موفق نخواهد بود. در نهایت همه در محکمه الهی هستند و حاضرند هر چه را از داشته های پیشینی دنیوی خود را نیز فدای خود قرار دهند اما پذیرفته نیست؛ چناچه فرمود: و لا يسئل حَمِيمٌ حَمِيماً يبصرُونَهُم يَودُ
المُجْرِمُ لَو يَفْتَدِى، كلا… من عذاب يومئذ ببنيه و صاحبته و أخيه و فصيلته التي تُؤوِيهِ وَ مَن فِي الأرضِ جَمِيعاً ثُمَّ يُنجيه، هیچ خویشاوند و دوست صمیمی از اوضاع و احوال خویشاوند و دوست صمیمی اش نپرسد آنان را نشانشان میدهند اولی به خاطر دل مشغولی خود هرگز به آنان توجه نکنند گنهکار آرزو میکند که ای کاش می توانست فرزندانش را در برابر عذاب آن روز فدیه و عوض دهد و نیز همسر و برادرش را و قبیله و قومش را که به او پناه میدادند و نیز همه کسانی را که در روی زمین اند تا این فدیه و عوض او را از عذاب آن روز نجات دهد. اما نه …. (معارج ۱۰ الی ۱۵.).
١٢ – إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرٌّ
آن روز قرارگاه نهایی تنها به سوی پروردگار تو است.
آن روز همانند دنیایی که غرقه در آن هستیم حقیقتا محضر الهی است. برای انسان جز نزد خدا آرامگاهی هیچ نیست.
۱۳ – يُنَبَّأَ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَرَ
و در آن روز انسان را از تمام کارهایی که از پیش یا پس فرستاده آگاه می کنند.
در آن روز آدمی به نتیجه هر نیک و بدی که در مقدم و مؤخر عمر کرده آگاه خواهد شد. بِمَا قَدَّمَ وَآخر اشاره به دو گانه از پیش از موت فرستاده شده و پس از موت فرستاده شده است. آیه میتواند اشاره به خیرات و یا شرور جاری پس از مرگ باشد.
۱۴ – بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ
بلکه انسان خودش از وضع خود آگاه است.
بلکه انسان خود بر نیک و بد منویات اعمال و گفتار خویش به خوبی بیناست
و این مبنای مسئولیت انسان و ضرورت پاسخگویی اوست همچنین این آگاهی به نقس مبنای منطقی وجود حسابرسی در قیامت و بهشت و جهنم است نظیر آیه بیان میدارد کفی بنفسک اليوم عليك حسيباً، کافی است که خودت امروز حسابگر خویش باشی (اسراء (۱۴). شیطان نیز در محضر عدل الهی بیان میدارد فلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ، مرا را ملامت نکنید زیرا خودتان مقصر هستید ابراهیم (۲۲)
انسان از تمام اعمالش آگاه است با این وجود رابطه انسان و خدا استدلال (عقل)، عدالت و رحمت است. گرچه خداوند و فرشتگان او انسان را از تمام اعمالش آگاه می کنند اعمال او نیز حاضر میشوند و جوارح او گواهی میدهند و …..
۱۵ – وَلَوْ الْقَى مَعَاذِيرَهُ
هر چند در ظاهر برای خود عذرهایی بتراشد.
انسان خودش میداند به چه میزان و در چه موافقی مقصر است هر چند پرده های عذر بر چشم بصیرت خود بیافکند برخی از معاذیر انسان عبارتند از:
یک گرفتار غفلت شدن إنا كنا عن هذا غافلين (اعراف (۱۷۱)؛
دو پیروی از شيطان: إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوا مُبِيناً (اسراء ۵۳)
سه تقلید از اکابر آباء و پیشینیان ربنا هؤلاء أضَلُّونا فآتهم عذاباً ضعفاً قَالَ لِكُلِّ ضَعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ مِنَ النَّارِ گویند که خدایا اینان ما را گمراه کردند پس عذابشان را از آتش افزون و مضاعف گردان خدا گوید همه را عذاب مضاعف است و لیکن شما آگاه نیستید. (اعراف ۳۸)؛ یا در همین رابطه بیان داشت أو تَقُولُوا إِنَّما أشرك آباؤنا مِن قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِن بعدهم أ فتهلكنا بما فَعَلَ المبطلون يا بگویید پدرانمان پیش از ما مشرک بودند، ما هم فرزندانی بعد از آنها بودیم؛ و چاره ای جز پیروی از آنان نداشتیم؛ آیا ما را به آنچه باطل گرایان انجام دادند مجازات میکنی اعراف (۱۷۳)؛ یا گمراهان گفتند: و قالوا ربنا إنا أطعنا سادتنا وكبراءنا فَأَضَلُّونَا السبيلا و میگویند پروردگارا همانا ما از فرمانروایان و بزرگانمان اطاعت کردیم در نتیجه گمراهمان کردند احزاب (۶۷)
چهار – شهوت و لذت دنیاگرایی و داشته های مادی: أفرأيت من اتخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ على عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلَا تذَكَّرُونَ، پس آیا دیدی کسی را که هوای نفس خویش را معبود خود قرار داده و خداوند او را با وجود آگاهیش به بیراهه گذاشت و بر گوش و قلبش مهر زد و بر چشمش پرده ای نهاد.
پس بعد از خدا کیست که او را هدایت کند پس آیا پند نمی گیرید جاثیه (۲۳)؛
پنج توهمات و توجیهات برساخته شرعی بد دینی در این مورد فرمود: أم حسب الذين يعْمَلُونَ السيئات أن يسبقونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ آیا کسانی که کارهای بد انجام میدهند پنداشته اند که بر ما پیشی خواهند گرفت و از کیفر ما خواهند گریخت؟ چه بد داوری میکنند (عنکبوت (۴)
برخی معنای معاذیر را نزدیک به معنای ستر اعمال گرفته اند یعنی هر چه پنهان میکند و مستور مینماید تا دیگران نفهمند ولی با این وصف نیز خود به وضع خویشتن بصیر است. لذا اگر فرمود روز قیامت یوم تبلى السرائر است؛ معنای آن کنار رفتن معاذیر و عیان شدن جرائم انسان است.
۱۶ – لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ
زبانت را به خاطر عجله برای خواندن آن [قرآن] حرکت مده
به جهت احساس مسئولیت و برای دغدغه ابلاغ در تلاوت قرآن عجله نکن در آیه نظیر نیز فرمود: لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحیه پیامبر قبل
از پایان وحی در تلاوت آن عجله نکن (طه (۱۱۴).
۱۷ – إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ
چرا که جمع کردن و خواندن آن بر عهده ماست.
ما خود قرآن را مجموع و محفوظ داشته و بر تو فرا خوانیم و ما خود حافظ آن خواهیم بود.
۱۸- فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ
پس هر گاه آن را خواندیم از خواندن آن پیروی کن
پیامبر تو پس از خواندن ما قرآن را دنبال کن
١٩ – ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ
سپس بیان و توضیح آن نیز بر عهده ماست .
پس از آن بر ماست که حقایق آن را بیان کنیم بنابر این سه گانه جمع قرآن تلاوت آن بر تو و بالاخره تبیین و تفصیل معانی آن هر سه بر عهده ماست در آیه نظیر فرمود: إِنَّا نَحْنُ نَزَلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (حجر (۶) پیامبر به هیچ وجه نگران مباش، آن کس که این وحی را نازل کرده در تمام مراحل حافظ آن است آیات مورد بحث به اصالت قرآن عصمت رسول الله در انتقال مطالب و حفظ آن از هرگونه تحریف و دگرگونی اشاره دارند.
إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانه میتواند اشاره به تبیین قرآن توسط قرآن نیز باشد. این به معنای روایی تفسیر قرآن به قرآن است چنانچه فرمود از حضرت علی (ع) نقل شده است که آن کتاب الله ليصدق بعضه بعضا و لا يكذب بعضه بعضا به درستی که قرآن بعضی از قسمتهایش بعض دیگر را تصدیق مینماید ولی همدیگر را
تکذیب نمیکنند باز از امیرالمؤمنین (ع) نقل شد که فرمودند کتاب الله… ينطق بعضه ببعض و يشهد بعضه و يشهد بعضه على بعض؛ قرآن بعضی از قسمتهایش با بعض دیگر سخن میگوید و بر همدیگر شهادت میدهند
۲۰ – كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ
چنین نیست که شما میپندارید بلکه شما دنیای زودگذر را دوست دارید.
چنین نیست که مینمایانید و دلایل معاد را کافی نمیدانید شمایان به این دنیای زودگذر دل بسته اید و زیاده خواهی و هوسرانی بی قید و شرط را می طلبید.
۲۱ – وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ
و آخرت را رها میکنید.
و با دنیا گزینی آخرت را یکسره واگذار نموده اید.
۲۲ – وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةً
آری در آن روز صورتهایی شاداب و مسرور است.
اهل قیامت دو دسته میشوند آن روز رخسار طایفه ای از شادی بر افروخته و نورانی است. که در مورد آنان فرمود: و أما الذين ابيضت وُجُوهُهُم فَفِي رَحمتِ اللهِ هُم فِيهَا خَالِدُونَ آل عمران ۱۰۲ و ۱۰۳) در مورد اینان بیان میدارد یوم ترى المؤمنين و المؤمنات يسعى نورهم بين أيديهم وبأيمانهم بشراكم اليومَ جَنَّاتٌ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فيها ذلك هو الفوز العظيم، این پاداش بزرگ در روزی است که مردان و زنان با ایمان را مینگری که نورشان پیش رو و در سمت راستشان به سرعت حرکت میکند و به آنها می گویند بشارت باد بر شما امروز به باغهایی از بهشت که نهرها زیر درختان آن جاری است؛ جاودانه در آن خواهید ماند و این همان رستگاری بزرگ است (حدید (۱۲) .
۲۳ – إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ
و به پروردگارش مینگرد
و به چشم دل جمال حق را مشاهده میکنند بنا به نقل در حدیث شریف آمده است:
…. وأكرمهم على الله من ينظر إلى وجهه غدوة و عشیه گرامی ترین اهل بهشت در نزد خداوند جل جلاله کسانی هستند که صبح و شام به سوی چهره پروردگار متعال مینگرند
۲۴ – وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ
و در آن روز صورتهایی عبوس و در هم کشیده است.
و رخسار گروهی دیگر عبوس و غمگین است این چهره عبوس متصل به چهره جهنمی اینان است؛ چنانچه فرمود: تلفح وجوههم النار و هم فيها كالحون شعله های سوزان آتش همچون شمشیر به صورتهایشان نواخته میشود و در دوزخ چهره ای عبوس دارند مؤمنون (۱۰۴)
۲۵ – تَظُنُّ أَنْ يَفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ
زیرا میداند عذابی در پیش دارد که پشت را در هم میشکند.
این تعبیر میتواند کنایه از انواع مجازاتهای سنگینی باشد که در دوزخ در انتظار این گروه است.
۲۶ – كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ
چنین نیست که انسان میپندارد او ایمان نمی آورد تا موقعی که جان به گلوگاهش رسد.
چنین نیست که منکران قیامت پنداشتند اگر اینان ایمان نیاورند و برای آخرت برنامه ریزی نکنند؛ آخرت آنها فرا میرسد و آن هنگامه با مرگ به آنها تحمیل میشود. بنابراین فرمود: كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِى باش تا آن گاه که جانشان به گلو برسد. آن روز چشم برزخی فرد باز میشود حجابها کنار میرود نشانه های عذاب و کیفر هویدا میشود و به اعمال خود واقف میگردد آن وانفسا برای ایمان دیر است و سودمند نخواهد بود.
۲۷ – وَقِيلَ مَنْ رَاقٍ
و گفته شود آیا کسی هست که این بیمار را از مرگ نجات دهد.
در آن هنگامه که محتضر در آستانه مرگ به پایان حیات خود رسیده است، آیا کسی هست تا او را در چنین حالتی درمان کند؟ البته پاسخ منفی است کسی نمیتواند او را نجات دهد.
۲۸ – وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ
و به جدائی از دنیا یقین پیدا کند.
چنین کسی که لحظه فراق را درک میکند در این حال او از زنده بودن مأیوس شده به جدائی از دنیا یقین پیدا کند و میبیند که همه دنیای خود را از دست داده است.
۲۹ – وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ
و ساق پاها از سختی جان دادن به هم بپیچد
از شدت سختی یک ساق پا به ساق دیگر قفل میشود از قرائن پیداست که لحظه مرگ به ویژه برای مجرم لحظه سختی است. البته مطابق بسیاری از روایات معکوس این جریان برای مومن به جریان می افتد.
٣٠ – إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ
آری در آن روز مسیر همه به سوی دادگاه پروردگارت خواهد بود.
همه طوعا او کرها خواسته یا ناخواسته به سوی سرنوشت خود سوق داده می شوند. این همان مفاد شريفه: إنا لله و إنا إليه راجعون (بقره (۱۵۶) است. سائق ملائکه رحمت یا ملائکه عذاب است و مساق محلی است که به آن محل سوق داده می شوند.
۳۱ – فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى
در آن روز گفته میشود او هرگز ایمان نیاورد و نماز نخواند.
پس آن روز وای بر آن که چون ابو جهل حق را تصدیق نکرد ایمان نیاورد و نماز نگذارد.
۳۲ – وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى
بلکه تکذیب کرد و روی گردان شد.
بلکه خدا و قیامت را تکذیب کرد و از حق روی گرداند.
۳۴- ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى
سپس به سوی خانواده خود باز گشت در حالی که متکبرانه قدم برمی داشت.
سپس با خشنودی در حالی که متکبرانه قدم بر میداشت به سوی خانواده خود بازگشت.
۳۴ – أولَى لَكَ فَأَوْلَى
با این اعمال عذاب الهی برای تو شایسته تر است شایسته تر.
در ادامه این گونه فرد بی ایمان را مخاطب ساخته به عنوان تهدید میگوید با این اعمال حتما عذاب الهی برای تو سزاوارتر است.
۳۵ – ثُمَّ أَولَى لَكَ فَأَوْلَى
سپس عذاب الهی برای تو شایسته تر است شایسته تر
تکرار نسبت عذاب به برخی از کفرگرایان مجرم و تاکید بر سزاوار بودن مطلق عذاب برای آنها تکراری است که تأکید در ثبوت همه گونه عذاب برای او است. چه عذابهای جسمانی چه عذابهای روحی چه عذابهای دنیوی و چه عذابهای برزخی و چه عذابهای آخرتی
۳۶ – أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدى
آیا انسان گمان میکند بی هدف رها میشود.
این سوره با سوگند به قیامت شروع شد و با یادآوری نوع انسان شناسی قرآنی و قدرت خداوند بر زنده کردن مردگان در قیامت پایان مییابد بنا به اراده الهی هرگز انسان بی هدف رها نمی شود. چنانچه در آیه نظیر فرمود:
أَفَحَسِبْتُمْ أَنما خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُون آیا گمان میبرید ما شما را بیهوده آفریده ایم و شما به سوی ما باز نمی گردید مومنون (۱۱۵)؟
در این آیات به دو استدلال درباره معاد استناد شده است:
(۱) از طریق بیان نفی مهمل بودن فعل عبث در خلقت انسان به اثبات «هدف آفرینش» و «هدفمندی انسان پرداخت مضمون همین آیه
(۲) از طریق بیان «قدرت» خداوند مسیر پیدایش و رشد جسمی و مشهود نوع انسان به استناد تحول و تکامل نطفه انسان در مراحل مختلف در عالم جنین (مضمون آیه بعد).
۳۷ – لم یک : یک نُطْفَةً مِنْ مَنِي يُمْنَى
آیا او نطفه ای از منی که در رحم ریخته میشود نبود؟
خداوند دارنده همان علم توانایی و حکمتی است که انسان را از نطفه بی ارزشی آفرید.
۳۸ – ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى
سپس به صورت خون بسته در آمد و خداوند او را آفرید و موزون ساخت.
و پس از نطفه خون بسته شد و آن گاه پس از طی مراحلی خدایش به این صورت زیبای حیرت انگیز آفرید و آراسته ساخت سامان بخشید.
۳۹ – فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى
و از او دو زوج مرد و زن آفرید.
پس آن گاه از او دو صنف نر و ماده پدید آورد.
۴۰ – أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرِ عَلَى أَنْ يُحْيِي الْمَوْتَى
آیا چنین کسی قادر نیست که مردگان را زنده کند؟
در ادامه بیان قدرت الهی بر اقامه حیات اخروی سوره با یک سئوال اساسی پایان می یابد.
آیا فکر میکنید کسی که این آفرینش بدیع را انشاء کرد آیا چنین خداوند متصف به قدرت و حکمت قادر به زنده کردن مردگان نیست؟