درس مدارا و صلح!
یکی دیگر از مفاهیم اصلیای که در مدرسهی توموئه آموزش داده میشد، مدارا و نوعدوستی بود. در اثنای جنگ جهانی دوم، میازاکی، پسربچهای متولد و بزرگشدهی آمریکا، به جمع دانشآموزان مدرسه اضافه میشود و این در حالی است که ژاپن در یک جبهه و آمریکا در جبههی دیگر، با هم در حال جنگ هستند. در چنین شرایطی، مدیر مدرسه از بچهها میخواهد که از میازاکی زبان انگلیسی و «چیزهایی درباره آمریکا» (ص 167) یاد بگیرند. نویسنده ارزیابی خود را از این موقعیت، اینگونه بیان میکند: «در مدرسهی توموئه آمریکا و ژاپن در حال دوست شدن بودند اما در خارج از مدرسه، آمریکا به دشمن تبدیل شده بود» (ص 169) و زبان انگلیسی را از آموزش رسمی حذف کرده بودند.
ارزش هنر
جدا از رویکرد آموزشی، نوعی نگاه کلی نسبت به هنر نیز در کتاب حاکم است که به صورت یک اشتراک میان خانهی توتو چان و مدرسه بیان شده است: ارزش بسیاری که آقای کوبایاشی برای هنر و بهخصوص موسیقی قائل است و از طرفی پدر توتو چان هم نوازندهی موسیقی است. این ارزش و احترام به حدی است که وقتی در میانهی جنگ و در اوضاع بد اقتصادی که خانوادهها حتی بهسختی غذایی برای خوردن پیدا میکنند، به پدرِ توتو پیشنهاد میشود تا به کارخانهی مهماتسازی برود و «با ویولنش آهنگهای دوران جنگ را بنوازد» (ص 182)، او حاضر نمیشود بهخاطر به دست آوردن پول بیشتر، هنر خود را در زمینهای بهکار بگیرد که بهنظرش ارزشمند نیست و نویسنده در توصیف وی میگوید که «او هنر موسیقیاش را ارجمندتر میدانست.» (ص 182)
جنگ و حرمان
از دیگر مضامین قابل توجه کتاب، تأثیر جنگ بر زندگی اجتماعی، فرهنگ و هنر است: هنرمندی که از آلمان گریخته تا به دست مأموران هیتلر نیفتد و در غربت موسیقی را ادامه میدهد (ص 78)؛ کودکی که هر روز تنها سکهاش را در ماشین فروش کارامل ایستگاه قطار میاندازد و چیزی بیرون نمیآید ولی هنوز امیدوار است (ص 183)؛ نوازندهی ویولنی که کارش را از دست داده، زیرا با وقوع جنگ بیشتر اعضای ارکستر به خدمت فراخوانده شدند و دیگر کنسرتی برگزار نمیشود و «تقریباً کل برنامههای رادیویی به امور جنگی اختصاص یافته است» (ص 182)؛ دانشآموزانی که بهجای اردوهای تفریحی، با «نگرانی» به عیادت زخمیان و سربازان جنگی میروند (ص 157)؛ خانوادههایی که دیگر تابستان را به شادی نمیگذرانند زیرا یکی از فرزندان آنها به جنگ رفتهاست و «فیلمبردار زبردست حرفهای» که خودش را به خطر میانداخت تا پیشروی سربازان را نشان دهد (ص 187)؛ اینها همه و همه تأثیرات جنگ است که بهصورت آشکار در کتاب نمایان هستند.
آموزش به سوی رهایی
آنچه بهنظر نگارندهی این سطور، ایدهی مرکزی و قلب تپندهی این کتاب است، اعتقاد به آموزش آزاد و قرارندادن همهی دانشآموزان در یک قالب خاص است. در واقع مدیر مدرسهی توموئه معتقد بود که آنچه اهمیت دارد، نشان دادن راه و افروختن چراغ است؛ یاد دادنِ تفکر و شکوفاکردنِ خلاقیت؛ خودْ بودن و لذت بردن و در چهارچوبهای اجتماعی و فرهنگی، عمر را هدر ندادن.
یکی از زیباترین نمونههای این ایده، آنجا دیده میشود که از طرف هر مدرسه، یک یا چند دانشآموز به دیدار مجروحان جنگ در بیمارستان برده میشوند؛ از طرف مدرسهی توموئه نیز توتو چان انتخاب و فرستاده میشود و جالب آنجاست که برخلاف همهی دانشآموزان دیگر، او نه شعری از پیشتمرینکرده دارد و نه انشایی که معلم مدرسه به او آموخته باشد. او خودش است و افکار و احساساتش، و خیالاتش دربارهی جنگ، سرباز و بیمارستان؛ و آنگونه رفتار میکند که خودش فکر کرده درست است و بهتر است. وقتی همهی دانشآموزان سرودهایی تمرینشده در رابطه با جنگ میخوانند و «آموزگار» همراه سرود آنها ضرب میگیرد، ما با آموزش رفتارگرا روبهرو هستیم که فقط نتیجه – و نه فرایند مستقل یادگیری- را میبیند و تحسین میکند؛ اما آنجا که نوبت به توتو چان میرسد، ما نتیجهی یک آموزش آزاد را میبینیم: او تصمیم میگیرد معروفترین آواز مدرسه را بخواند: «بجو بجو خوب بجو، هر چیزی رو میخوری؛ بجو بجو خوب بجو، گوشت و برنج و ماهی…»!(ص 158) و در ادامه میخوانیم که «بعضی از بچهها خندیدند، برخی از همکلاسیها از خود میپرسیدند چه آوازی خواند؟ آموزگار نمیدانست باید چه کار کند» (ص 159)… اما آنچه اتفاق میافتد نتیجهی اندیشیدن و تصمیم توتوچان است. آنجاست که میخوانیم اشک در چشمان سرباز پر میشود و دست نوازش بر سر توتو میکشد. این ایده، رویکردی به آموزش است که خود را نه دانای کل و معلم بلکه یک همراه و تسهیلگر میداند؛ تسهیلگری که اندیشیدن و خلاقیت را پرورش میدهد و آن را لازمهی رشد و پیشرفت انسان میداند.
امیدی که در آتش نمیسوزد!
اما در نهایت، سرنوشت غمانگیزی که جنگ برای مدرسهی توموئه رقم زد، پایان شکوهمندی را نیز برای داستان کتاب فراهم کرده است. مدرسهای که در آن آموزش و یادگیری با عشق و آزادی آمیخته بود، قربانی جنگی شد که آتشِ آن را نابخردی و برتریجویی انسانها برافروخته بود. در یکی از شبهایی که توکیو زیر بمباران هواپیماهای آمریکایی میسوخت، در مدرسهی توموئه نیز «به جای صدای خنده و آواز دلنشین کودکان، زوزهی مهیب آتش بر مدرسه حاکم شد.» (ص 193) آتشی که نمیشد با آن مبارزه کرد، مدرسه را با خاک یکسان نمود؛ «اما آقای کوبایاشی، در حالی که به سوختن مدرسه نگاه میکرد، استوار و امیدوار، از پسرش پرسید: بعد از این باید چه جور مدرسهای بسازیم؟» (ص 194) عشق او به کودکان و علاقهاش به آموزش، قویتر از آن بود که شعلههای آتش بتواند آن را نابود کند.
این کتاب، داستان واقعی دخترکی است که با شیطنتهایش درسهای بزرگی به ما میدهد، مادری که صبورانه کودکش را همراهی میکند و مدیر مدرسهای که اعتقاد راسخی به آزادی اندیشه و عمل دانشآموزانش دارد و حتی پس از سوختن مدرسهاش در آتش، هنوز امیدوار است. روایت مدرسهی توموئه و رفتار آقای کوبایاشی بهعنوان مدیر آن، میتواند برای همهی آنهایی که میخواهند در راه توسعهی تعلیم و تربیت گام بردارند، الهام بخش و راهگشا باشد.