۱. جغرافیای ترس و بازخوانی نشانههای بالینی در کلاس
کودک و نوجوانی که شبهای متمادی را در سایۀ تهدید مرگبار حملات هوایی گذرانده، از نظر فیزیولوژیک در وضعیت آمادگی زیستی دائمی برای بقا باقی میماند. دستگاه عصبی او، بر اثر شوکهای مکرر، هر دگرگونی محیطی را نشانهای از خطر بازگشتناپذیر تعبیر میکند.
در روزهای آغازین بازگشایی، بسته شدن ناگهانی یک پنجره، صدای کشیده شدن پایههای فلزی میزها بر کف کلاس، یا پرواز دوردست یک هواپیمای غیرنظامی، موجی از هراس و واکنشهای ناگهانی را در کلاس برمیانگیزد.
در برابر چنین واکنشهایی، رسالت مربی و کادر آموزشی مستلزم یک دگرگونی عمیق در نگرش است. پریدن کودک از جا، فرورفتن در لاک تنهایی، لرزش دستها یا پرخاشگریهای ناگهانی در این روزها، نشانۀ بینظمی، سرکشی یا فقدان تمرکز نیست؛ بلکه بازتاب طبیعی و ناخودآگاه دستگاه عصبی در برابر ترومایی التیامنیافته است.
راهکار بنیادی در این مرحله، ایجاد فضایی آکنده از بردباری و اطمینانبخشی پیوسته است. مربی باید با زبان بدنی آرام، لحنی شمرده و با پذیرش کامل موقعیت، پیوسته واقعیت حاضر را برای دانشآموزان معنا کند و با واژگانی آرامشبخش یادآور شود که اینک خطری فوری وجود ندارد و این فضا در کنترل و محافظت بزرگترهاست.
۲. روتینهای روزمره؛ داربستهایی برای جهان فروریخته
ویژگی ویرانگر جنگ و حملات هوایی، از میان بردن مفهوم «پیشبینیپذیری» در زندگی است. جنگ وضعیتی میآفریند که در آن هیچکس نمیداند لحظهای بعد چه رخ خواهد داد. برای ذهنی که در چنین ابهامی سرگردان شده، ساختار و کارهای روزمرۀ تکراری همچون تکیهگاهی استوار عمل میکنند.
ایجاد روتینهای روشن و پیشبینیپذیر، اثربخشترین تدبیر برای مهار آشفتگی ذهنی به شمار میرود:
• شفافسازی گامهای روزانه: درج دقیق و تصویری جریان فعالیتهای روز بر تابلوی کلاس، به دانشآموزان نشان میدهد که در هر ساعت چه کارهایی صورت خواهد گرفت و جهان پیرامونشان بار دیگر قاعدهمند شده است.
• ثبات زمانبندی: دقت کامل در آغاز و پایان زنگها، زمان رفتن به حیاط و ساعت بازگشت به خانه، از بروز اضطرابهای ناشی از بیخبری جلوگیری میکند.
• آیینهای آغازین و پایانی: طراحی مناسک بسیار سادۀ روزانه ـ مانند زمزمۀ دستهجمعی یک دعا یا سرود آشنا، چند ثانیه تنفس آرام و هماهنگ، یا خوشآمدگوییهای چشمی و صمیمانه در آغاز هر صبح ـ به مغز دانشآموز پیام میدهد که رشتۀ از همگسیختۀ زندگی روزمره دوباره به هم پیوسته است.
۳. مراقبت از روانِ مراقبان؛ ضرورتِ تابآوریِ معلمان
در بازخوانی بحرانهای پس از جنگ، خطایی راهبردی رخ میدهد اگر آموزگاران موجوداتی مصون از رنج فرض شوند. معلمان خود در همان اقلیم زیستهاند، شاهدان همان ویرانیها بودهاند و چهبسا داغدار فقدان خانه یا عزیزان خویشاند.
آموزگاری که مخزن روحیاش از اندوه، خستگی مفرط و تنشهای تلنبارشده لبریز باشد، توان و ظرفیتی برای تسلی دادن به دیگران نخواهد داشت.
مدیریت مراکز آموزشی باید ایجاد حلقههای گفتوگو و پشتیبانی عاطفی برای کادر آموزشی را در اولویت قرار دهد. آموزگاران نیازمند فضایی امن هستند تا در کنار همکاران خود، بدون نگرانی از داوری شدن، از هراسها، بغضها و نگرانیهایشان سخن بگویند.
هنگامی که به فرسودگی روانی معلمان رسیدگی شود، آنان میتوانند با صبوری، نرمخویی و حضوری مؤثر، ستونهای استوار آرامش در کلاس درس باشند.
۴. زبان هنر و حرکت؛ بازگشایی گرههای ناگفته
زبانِ کلامی برای کودکان ـ و حتی نوجوانان ـ غالباً ناتوانتر از آن است که بتواند بار سنگین و سهمگین ترومای جنگ را بازگو کند. هراس مرگ، صدای ویرانی و اندوهِ ندیدن دوستان، واژههایی دشوارند که در کلام جای نمیگیرند، اما به آسانی در مجراهای بیانی و حسی جاری میشوند.
فراهم آوردن فرصتهای فراوان برای نقاشی، دستورزی با خاک و خمیر، اجرای نمایشهای بداهه، بازیهای گروهی ساده، و ایجاد فرصت برای نوشتن انشای آزاد، بستری مناسب برای تخلیۀ تنشها پدید میآورد.
اگر در نقاشیهای اولیه، رنگهای تیره، ساختمانهای فروریخته یا خطوط درهمتنیده پدیدار شود، نباید با قضاوت یا تلاش برای تغییر جهت با آنها مواجه شد. تجسم بخشیدن به ترسی که در ناخودآگاه ریشه دوانده، نخستین گام در مهار و حلوفصل آن است.
با گذشت زمان و تکرار این تجارب حسی، خطوطِ پرخاشگر جای خود را به نقشهای روشنتر و نشانههای امید خواهند داد.
۵. دیدهبانی خاموش؛ شناسایی دانشآموزان در معرض آسیب عمیقتر
نشانههای آسیبهای روانی ناشی از جنگ در همۀ کودکان و نوجوانان به یک شیوه پدیدار نمیشود. دستهای از آنان، ناآرامی، پرخاشگری یا جنبوجوشِ افراطی نشان میدهند، اما دستهای دیگر واکنشی بهمراتب خطرناکتر دارند: «سکوت مطلق و انزوای حسی».
دانشآموزی که نگاهش به نقطهای نامعلوم خیره میماند، تمایلی به مشارکت در فعالیتهای گروهی ندارد و گفتارش به حداقل رسیده، در وضعیت گسست یا شوک عاطفی عمیق به سر میبرد.
معلمان و مربیان باید با دیدهبانیِ هوشیارانه و همدلانه، این دانشآموزان را شناسایی کنند. گنجاندن آرامِ این افراد در فعالیتهای جمعی از طریق سپردن مسئولیتهای ساده (مانند پخش کردن برگهها یا ایفای نقش نماینده و سرگروه) میتواند رشتۀ اتصال آنان را با جهان عینی بازسازی کند.
با این حال، اگر این سکوت و نشانههای انزوای شدید پس از گذشت چند هفته کاهش نیابد، مدرسه باید بهعنوان نخستین حلقۀ دیدهبانی اجتماعی، زمینۀ پیوند خانواده با متخصصان و مشاوران رواندرمانی را فراهم سازد.
جمعبندی: برافراشتن پرچم حیات بر فرازِ ویرانهها
بازگشت به مدرسه در شرایط پس از جنگ، تنها ازسرگیریِ یک روال اداری نیست؛ بلکه نماد پایداری، بازآفرینی امید و اعلام تداوم زندگی در برابر قدرتِ ویرانگری است.
مدرسهای که به جای بازخواستهای سنگین، آغوش خود را با مهربانی، شکیبایی و امنیت به روی کودکان و نوجوانان میگشاید، نقشی تاریخی در التیام دردهای یک نسل ایفا میکند.
با درک واکنشهای اضطرابی، بازگرداندن نظم به روزمرگیها، مراقبت از سلامت روانی آموزگاران و شنیدن روایتهای خاموش دانشآموزان، میتوان فضایی بنا کرد که در آن، جوانۀ آرامش بر خاکستر حوادث دوباره بروید و بار دیگر زندگی را در دل جامعه به جریان اندازد.
شهابالدین سمنان سرگروه تاریخ شهرستان شهریار